Origineel gepubliceerd in De Standaard.
“Ben ik een eikel?” Heel wat mensen stellen zich die vraag. Het populaire internetforum Reddit huisvest een gemeenschap van 24 miljoen leden die elkaar persoonlijke conflicten voorleggen met de vraag wie fout was: zijzelf of de ander. Situaties worden publiekelijk besproken en de groep velt oordelen door You’re the asshole (YTA) of Not the asshole (NTA) te stemmen. Bijvoorbeeld: een man wou na een picknick zijn afval weggooien, maar vond geen vuilnisbakken in het park en liet het dus maar hangend aan een tak achter (consensus: YTA). Of: iemand weigerde een kat terug te geven aan de oorspronkelijke eigenaar, omdat hij er vier jaar lang voor had gezorgd en er gehecht aan was geraakt (consensus: NTA).
Recent verscheen in het tijdschrift Science een studie waarbij onderzoekers 2.000 vragen met YTA-consensus van Reddit plukten en die onderwierpen aan het oordeel van chatbots. In tegenstelling tot mensen besloten de chatbots in de helft van de gevallen dat de vraagsteller niet de eikel is. Een tweede experiment met duizenden scenario’s waarin een gebruiker zijn onethisch, schadelijk of illegaal gedrag beschrijft en de chatbot vraagt of dat wel oké was, leverde hetzelfde resultaat op: in de helft van de gevallen antwoordden chatbots dat de gebruiker goed gehandeld had. Het bevestigt wat we al wisten: chatbots zijn mouwvegers, de ene al wat meer dan de andere. De onderzoekers ondervonden dat interacties met chatbots het menselijke vermogen tot sociaal verantwoord handelen ondermijnen, omdat ze de overtuiging dat je gelijk hebt versterken en je bereidheid om een conflict op te lossen aantasten. Met ChatGPT word je een grotere eikel.
Toch geven mensen de voorkeur aan vleierige chatbots. Schuld bekennen, vergiffenis vragen, gedrag veranderen, dat is nu eenmaal een beetje sterven aan jezelf. Ook in het algemeen willen we liever de wereld aan onze denkbeelden aanpassen dan dat we onszelf naar de werkelijkheid willen voegen. Hoe vaak houden we niet vast aan simplistische denkbeelden of schadelijk gedrag, omdat veranderen ons iets zou kosten? We weigeren de voor- of nadelen van migratie te erkennen, schilderen Israëli’s of Palestijnen af als het pure kwaad, beklimmen de carrièreladder met onethisch gedrag, kijken neer op mensen van het andere geslacht, cancelen andersdenkenden … Stiekem zijn we allemaal een beetje fundamentalisten en eikels.
Atoombom achter de hand
Omdat we de wereld nu eenmaal maar in beperkte mate naar onze hand kunnen zetten, waardoor er inconvenient facts blijven opduiken en anderen ons regelmatig tegenwind geven, scheppen we liefst onze eigen realiteitsbubbels, miniversies van de werkelijkheid waarin de waarheid en moraliteit een draai krijgen die ons goed uitkomt. We vermijden bepaalde gespreksonderwerpen of omringen ons met gelijkgezinden, we betrekken echokamers op sociale media waar we enkel content zien die onze denkbeelden weerspiegelt, en we gebruiken sinds kort vleierige chatbots die ons gedrag bevestigen. We ontwijken de ander, zodat we onszelf kunnen blijven.
C.S. Lewis schreef in De afschaffing van de mens dat het doel van technologie is “de werkelijkheid aan de verlangens van mensen te onderwerpen”. Hoe krachtiger de technologie, des te meer we de wereld naar onze hand kunnen zetten. Denk aan alle ziekten die we de voorbije eeuw collectief hebben overwonnen. Maar ook geldt: hoe onzuiverder onze verlangens, des te schadelijker de wereld die we met krachtige technologie creëren. Met atoombommen achter de hand kan een heerser heel wat gedaan krijgen.
Met krachtige technologie kunnen we ons ook steeds beter afsluiten in realiteitsbubbels, om onszelf wijs te maken dat de wereld is zoals we wensen dat hij is. Ironisch genoeg zijn de technologieën waarmee we dat doen ook de middelen waarmee techbedrijven de wereld naar hun hand proberen te zetten. Om ons aan sociale media of chatbots gekluisterd te houden, bevestigen die systemen ons niet alleen, maar radicaliseren ze ons ook. Met polariserende content versterken ze onze neigingen: jongens worden conservatiever en meisjes progressiever, bezorgde ouders worden helikopterouders, kwetsbare tieners anorectisch, maatschappijcritici complotdenkers, vervreemde moslims islamisten. Die instrumentalisering van de waarheid bemoeilijkt het samenleven en ondermijnt de democratie.
Een goede Platonist
Lewis stelt dat vanouds het doel van de wijze was “de ziel in overeenstemming te brengen met de werkelijkheid”. In plaats van met technologie de wereld te vervormen of zich ervan af te sluiten, probeert de wijze zich naar de werkelijkheid te voegen. Daarmee wil Lewis niet zeggen dat we ons moeten neerleggen bij de ondermaanse realiteit. Als een goede Platonist bedoelt hij dat we de Waarheid recht in de ogen moeten kijken en ons gedrag moeten conformeren aan het Goede, door kennis te ontwikkelen en deugden te cultiveren: liefde, moed, zelfbeheersing. Hoe meer we onszelf op die manier aanpassen aan de Werkelijkheid, des te meer zullen onze verlangens goed zijn en zal ons technologiegebruik de wereld verbeteren.
Uiteraard kan niemand beweren dat hij de waarheid in pacht heeft of de hoogste moraliteit belichaamt. We blijven mensen. Wat telt is de oprechte en vooral gezamenlijke zoektocht naar het ware en het goede, en dat we ons niet opsluiten in echokamers en niet weigeren ons gedrag in vraag te stellen. Spraken we maar evenveel met andersdenkenden als met gelijkgezinden, besteedden we maar evenveel aandacht aan ons karakter als aan ons uiterlijk. We moeten ons openstellen voor de wereld en luisteren naar elkaar, bereid om het moeizame proces aan te gaan om onszelf te veranderen. Dat gebeurt wanneer we ons toewijden aan gemeenschappen waar we ‘de ander’ ontmoeten: bij familie, op café, in het buurtcomité, de sportclub of kerk. Of bij AmITheAsshole op Reddit. Want het is essentieel dat we ons begeven onder mensen die ons recht in de ogen durven kijken om eerlijk te antwoorden op de kwetsbare vraag: “Ben ik een eikel?”